Początki parafii Brańsk, zwanej wcześniej Brańsko, sięgają połowy XV w. Pomiędzy 1444 a 1447 rokiem król Kazimierz II Jagiellończyk (1447-1492) uposażył proboszcza brańskiego w trzech poddanych i daninę z trzech wiader miodu. Od 1460 do 1474 roku proboszczem brańskim był ks. Jakub (wspomniany przy fundacji Domanowa i Wyszoniek). W latach 1477-1484 proboszczem był tutaj ks. Stanisław. Dnia 18 stycznia 1493 roku Brańsk otrzymał prawo miejskie magdeburskie - z nadania wielkiego księcia litewskiego (od 1492) Aleksandra Jagiellończyka (1461-1506). W 1514 r. proboszcz brański Adam Jakubowicz z Kotry (1514-1517), pisarz królewski, kanonik wileński i sandomierski otrzymał od króla Zygmunta I Starego źreb zwany Zaniewo dla kościoła w Brańsku. W 1517 r. proboszczem był ks. Leonard. Z powodu zaginięcia akt fundacyjnych, dnia 15 maja 1525 roku król Zygmunt I Stary (1506-1548) na prośby ówczesnego proboszcza ks. Mikołaja Kossobudzkiego (1525-1554), potwierdził dawne nadania na rzecz kościoła pw. Wniebowzięcia NMP, św. Apostołów Piotra i Pawła oraz św. Jerzego. W 1528 r. król uzupełnił to nadanie. W 1534 roku kościół brański królowa Bona uposażyła w wieś Załuskie (dawniej: Załuzie). Kolejne przywileje czynili królowie: 5 lipca 1564 roku - Zygmunt II August (1548-1572), 4 listopada 1646 roku - Władysław IV (1632-1648), 6 maja 1667 roku - Jan Kazimierz (1648-1668), 20 grudnia 1669 roku - Michał Korybut Wiśniowiecki (1669-1673). W tym miejscu warto zaznaczyć, że w Brańsku istniała jeszcze jedna świątynia pw. Ducha Świętego, ufundowana 28 grudnia 1550 roku przez królowę Bonę Sforza d’Aragona (1494-1557). Był to tzw. kościół szpitalny, który został spalony przez Moskali wiosną 1660 roku. Od XVI do końca XVIII wieku w kościele brańskim odbywały się sejmiki szlachty ziemi bielskiej. W 1583 roku król Stefan Batory pozwolił ks. Stanisławowi Wilczopolskiemu proboszczowi brańskiemu (1581-1592) na pozyskanie drewna z Puszczy Białowieskiej do wzniesienia nowej świątyni w Brańsku. W 1594 roku - z polecenia króla Zygmunta III (1587-1632) - Jan Leśniowski (zm. 1595), ówczesny starosta brański (1590-1595), nadał kościołowi brańskiemu ulicę Kościelną (wcześniej Lacką), razem z mieszkańcami, domami i ogrodami. Decyzją ks. Marcina Szyszkowskiego (1554-1630), biskupa łuckiego (1604-1607), od 1604 roku Brańsk stał się siedzibą dekanatu. Pleban brański ks. Piotr Popławski decyzją króla polskiego (od 1632) Władysława IV Wazy (1595-1648) od 4 sierpnia 1637 roku pełnił funkcje komisarza królewskiego w niektórych kwestiach spornych. W czasie „potopu szwedzkiego” w 1657 roku (maj-czerwiec) kościół został ograbiony i zdewastowany; kolejny raz podczas najazdu wojsk moskiewskich w 1660 roku (styczeń-luty). W 1709 roku wybuchł pożar, który strawił świątynię wraz z całym jej wyposażeniem i zgromadzonymi tam archiwaliami (część archiwum Ziemi Bielskiej). W 1714 roku staraniem dziekana brańskiego ks. Aleksandra Godlewskiego (prob. 1681-1722), zbudowano w miejscu spalonej kolejną, drewnianą świątynię ku czci Wniebowzięcia NMP, św. Piotra i Pawła i św. Jerzego. Jej poświęcenia w dniu 16 listopada 1716 roku dokonał wspomniany ks. Aleksander Godlewski. W latach rządów ks. Franciszka Antoniego Kobielskiego (1679-1755), biskupa łuckiego (1739-1755), odbyła się konsekracja świątyni. Po raz kolejny drewniany kościół uległ pożarowi 24 lipca 1800 roku. W 1810 roku na miejscu spalonego wzniesiono tymczasową, drewnianą kaplicę, staraniem ks. kan. Michała Dziewanowskiego (1754-1823), proboszcza brańskiego (1780-1823). Jej poświęcenia dokonał wspomniany proboszcz, za pozwoleniem kanonika kijowskiego ks. Ignacego Rakowskiego, proboszcza z Turośli, archidiakona białostockiego (1808-1814). Parafia brańska od 1823 roku, kiedy jej proboszczem został ks. kan. Kazimierz Kubeszowski (1765-1833), stała się (do 1853) siedzibą archidiakonów białostockich. Obecny, murowany kościół pw. Wniebowzięcia NMP zbudowano w latach 1859-1862, staraniem ks. Wojciecha Kociołkowskiego (1818-1885), proboszcza brańskiego (1854-1885), pochodzącego ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Jego poświęcenia - na mocy pozwolenia ks. Adama Stanisława Krasińskiego (1810-1891), biskupa wileńskiego (1859-1883) - dokonał w XXV niedzielę po Zielonych Świątkach, czyli 18 listopada 1862 roku ks. Stanisław Włodkowski (1804-1879), dziekan bielski i proboszcz ciechanowiecki (1835-1864). W czasie ostatniej wojny wycofujące się wojska niemieckie w nocy z 31 lipca na 1 sierpnia 1944 r. podpaliły kościół. Jego odbudowę prowadzili: ks. Józef Chwalko (1906-1945), wikariusz brański (1935-1945), ks. kan. Kazimierz Łomacki (1900-1962), proboszcz brański (1945-1959), a także ks. kan. Franciszek Smorczewski (1906-1975), kolejny proboszcz (1959-1975). W dniu 2 czerwca 2002 roku ks. bp Antoni P. Dydycz dokonał poświęcenia czyli konsekracji głównego ołtarza z nowym obrazem NMP Wniebowziętej, który został zbudowany staraniem ks. prał. Romana Wodyńskiego (prob. 1988-2005). Podczas obchodów 150 - lecia istnienia obecnego kościoła, czyli 30 września 2012 roku ks. bp Antoni P. Dydycz dokonał rekonsekracji świątyni oraz poświęcił dotychczasowy ołtarz soborowy. Obok kościoła znajduje się murowana dzwonnica zbudowana w latach 1859-1862, staraniem wspomnianego ks. Wojciecha Kociołkowskiego. Staraniem ks. prał. Janusza Łoniewskiego w 2008 r. została gruntownie odrestaurowana. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła stoi murowana plebania zbudowana w latach 1893-1902 przez ks. Antoniego Songajło (ur. 1867), proboszcza brańskiego (1893-1902). W latach 1991-1993 została ona gruntownie przebudowana staraniem ks. prał. Romana Wodyńskiego, według projektu inż. Stanisława Szymańskiego, Jerzego Olechnowicza i Małgorzaty Piotrowicz z Gdańska. W głębi posesji kościelnej znajduje się dom parafialny postawiony w 1982 roku przez ks. dr. Henryka Kardasza (1914-1995), proboszcza brańskiego (1975-1988). Kaplice: Oleksin (dawniej: Olexin) - kaplica pw. Przemienienia Pańskiego, zbudowana została w latach 1979- 1980, staraniem wspomnianego ks. kan. Henryka Kardasza i ówczesnego wikariusza ks. Ryszarda Starczewskiego (1951-2000). Jej poświęcenia dokonał 10 sierpnia 1980 roku ks. bp Władysław Jędruszuk (1918-1994), administrator apostolski diecezji pińskiej (1967-1991). Tenże biskup dekretem z dnia 4 czerwca 1982 roku ogłosił ją jako publiczną w sensie kościelnym. Załuskie Koronne (dawniej: Zalozie/Zaluzia) - pierwsza kaplica została tutaj wzniesiona po II wojnie światowej staraniem wspomnianego ks. Kazimierza Łomackiego. W dniu 9 listopada 1980 r. ks. bp Władysąłw Jędruszuk nadał jej rangę kaplicy publicznej. Obecna kaplica pw. Maki Bożej Nieustającej Pomocy został zbudowana w latach 1983-1984 staraniem ks. kan. Henryka Kardasza i ks. Mieczysława Baranowskiego, ówczesnego wikariusza brańskiego (1980-1985). Jej projekt wykonał inż. Stanisław Smaczny z Białegostoku. Kamień węgielny poświęcił w dniu 3 lipca 1983 roku ks. bp Władysław Jędruszuk (1918-1994), administrator apostolski diecezji pińskiej (1967-1991), który rok później w dniu 9 września dokonał również poświęcenia tejże świątyni. Kaplica w Domu Zakonnym Córek Najczystszego Serca NMP w Brańsku. W dniu 8 kwietnia 2004 r. ks. bp. Antoni P. Dydycz erygował w Domu Zakonnym Sióstr Sercanek w Brańsku przy ulicy Kościelnej kaplicę pw. Najczystszego Serca NMP. Jednocześnie zezwolił na umieszczenie w niej tabernakulum i stałe przechowywanie Najświętszego Sakramentu.

Oprac. ks. Zbigniew Rostkowski

Akcja Katolicka

Apostolstwo Dobrej Śmierci

Apostolat Maryjny

Apostolat Modlitwy za Kapłanów „Margaretka”

Jasnogórska Armia św. Michała Archanioła

Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży

Krucjata Różańcowa za Ojczyznę

Odnowa w Duchu Świętym

Parafialny Zespół Caritas

Stowarzyszenie Żywego Różańca

Różaniec Rodziców za Dzieci

Wspólnota Żywej Drogi Krzyżowej

Zgromadzenie Córek Najczystszego Serca NMP W parafii od 25 listopada 1945 r. Adres: ul. Kościelna 7 17-120 Brańsk tel.: 85/737 59 79